While reading the remarkably insightful article The Shape of Time, I began to notice that Athenaeus, in the Deipnosophists, engages with time in multiple ways without ever naming it as such.
Time in Athenaeus is not linear. It is layered, unfolded through food, quotations, and conversations. Although the work presents itself as the record of a single banquet given by Larensius in Roman imperial Athens, its narrative creates what might be called a literary symposium of time.
Banquet Time (Sympotic Time)
The time of the banquet is a ritual time: courses follow one another, wine circulates, speakers take turns. Yet this time is elastic. The banquet lasts far longer than any real dinner could, transforming the meal into a chronotope—a space that can hold centuries of cultural memory.
Quoted Time and Archival Time
Athenaeus’ speakers constantly quote poets, comedians, historians, cooks, physicians, and philosophers from Homer to the Roman age. Each citation reactivates a different historical moment. Time is therefore non-sequential: the archaic, classical, hellenistic and Roman times coexist at the same table. The past is not narrated as past; it is served and consumed.
Cyclical Time
Food introduces the cyclical time of seasons, festivals,and bodily rhythms. Fish appear at the right moment of the year; vegetables follow agricultural calendars; ritual dishes recall festivals. This cyclical time reinforces Athenaeus’ sense that culture repeats itself through practice, customs and taste, rather than events.
Time as technique
Certain foods require slowness: soaking, fermenting, simmering, resting. Time here is an ingredient. Without it, flavor does not deepen, textures do not soften, and nourishment remains incomplete. Ancient cuisines understood this well: broths, pulses, sauces, and breads were structured around the concept of waiting.
In this sense, cooking time is learned time—knowledge transmitted through repetition rather than written instruction.
Cooking and Cultural Time
In the Deipnosophistae, cooking time expands into cultural time. Dishes summon poets, physicians, and philosophers. Preparation and consumption are inseparable from quotation and memory. Food does not simply belong to the present moment—it thickens time, accumulating centuries at the table.
Social Time
Cooking creates shared time. Meals are prepared for others, often long before they are eaten. Time spent cooking is therefore, anticipatory and relational. It projects the present into a future moment of gathering.
Leisure (Scholē)
The Deipnosphistae lack a narrative drive toward a single resolution. It is an encyclopedic work with a simple setup —scholars dining together—used mainly as a framework for long open-ended conversations. Time stretches because scholarly leisure (σχόλη) allows it to do so. This suspension mirrors elite sympotic culture, in which time is a luxury to be savored and extended through learning. Actually, the Deipnosophistae is a Greek-language performance of Roman otium, the meaningful leisure. Here, time expands to accommodate memory. This leisure is unthreatened by negotium (“not-leisure”, work, occupation, politics, civic duties etc).
Moreover, the long catalogues of dishes mirror the long time required for their preparation. Textual excess reflects culinary excess. Otium is stretched through anticipation. Delay itself becomes productive and culturally legible.
In Roman ideology, otium is often spatialized in villas, gardens, and sympotic settings. Athenaeus transfers this spatial otium into text. The banquet unfolds as a literary space in which time, like food, is prepared slowly, served generously, and consumed without haste.
Imperial Present, Classical Authority
Athenaeus was originally from Naucratis in Egypt, a Hellenistic city, but was living in Rome when he composed the Deipnosophists. Ηowever, his temporal orientation is persistently Greek and backward-looking. Authority lies in the archaic and classical past. The present exists mainly as a hosting frame, while taste and knowledge flow from earlier centuries. Time thus moves backwards in prestige, even as it moves forward in narration.
*****************************************************
Διαβάζοντας το εξαιρετικά διεισδυτικό άρθρο The Shape of Time, άρχισα να παρατηρώ ότι ο Αθηναίος, στους Δειπνοσοφιστές, ασχολείται με τον χρόνο με πολλαπλούς τρόπους, χωρίς ωστόσο να τους κατονομάζει.
Ο χρόνος στον Αθηναίο δεν είναι γραμμικός. Είναι πολυεπίπεδος, ξεδιπλώνεται μέσα από το φαγητό, τα παραθέματα και τους διαλόγους. Παρότι το έργο παρουσιάζεται ως η καταγραφή ενός συμποσίου που παραθέτει ο πλούσιος Ρωμαίος Λαρήνσιος σε 29 πρόσωπα που εκπροσωπούν την τέχνη και τη διανόηση της εποχής, η αφήγηση συγκροτεί αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί ένα λογοτεχνικό συμπόσιο του χρόνου.
Συμποσιακός χρόνος
Ο χρόνος του συμποσίου είναι τελετουργικός: τα εδέσματα διαδέχονται το ένα το άλλο, το κρασί ρέει άφθονο, οι ομιλητές παίρνουν διαδοχικά τον λόγο. Ωστόσο, αυτός ο χρόνος είναι ελαστικός. Το συμπόσιο διαρκεί πολύ περισσότερο απ’ όσο θα μπορούσε οποιοδήποτε πραγματικό δείπνο, μετατρέποντας το γεύμα σε έναν χρονότοπο — έναν χώρο ικανό να φιλοξενήσει αιώνες πολιτισμικής μνήμης.
Παραθεματικός χρόνος
Οι ομιλητές του Αθηναίου παραθέτουν διαρκώς ποιητές, κωμικούς, ιστορικούς, μάγειρες, ιατρούς και φιλοσόφους, από τον Όμηρο έως τη ρωμαϊκή εποχή. Κάθε παράθεμα επανενεργοποιεί μια διαφορετική ιστορική στιγμή. Ο χρόνος, συνεπώς, δεν είναι γραμμικός: ο αρχαϊκός, ο κλασικός, ο ελληνιστικός και ο ρωμαϊκός χρόνος συνυπάρχουν στο ίδιο τραπέζι. Το παρελθόν δεν αφηγείται ως παρελθόν· σερβίρεται και καταναλώνεται.
Κυκλικός χρόνος
Το φαγητό εισάγει τον κυκλικό χρόνο των εποχών, των εορτών και των επαναλαμβανόμενων ρυθμών. Τα ψάρια εμφανίζονται στη σωστή εποχή του έτους· τα λαχανικά ακολουθούν τα αγροτικά ημερολόγια· τα τελετουργικά εδέσματα ανακαλούν εορτές. Ο κυκλικός αυτός χρόνος ενισχύει την αίσθηση ότι ο πολιτισμός δεν εξελίσσεται πρωτίστως μέσω γεγονότων, αλλά μέσω πρακτικών, εθίμων και γεύσεων.
Ο χρόνος ως τεχνική
Ορισμένα τρόφιμα και παρασκευές απαιτούν βραδύτητα: μούλιασμα, ζύμωση, σιγανό βράσιμο, ξεκούραση. Εδώ ο χρόνος λειτουργεί ως συστατικό. Χωρίς αυτόν, η γεύση δεν βαθαίνει, οι υφές δεν μαλακώνουν και η θρέψη παραμένει ατελής. Η αναμονή είναι μια ιδιότητα καλά γνωστή στις αρχαίες κουζίνες.
Με αυτή την έννοια, ο χρόνος της μαγειρικής είναι εμπειρικός χρόνος — γνώση που μεταδίδεται μέσω της επανάληψης και όχι μέσω των γραπτών οδηγιών.
Μαγειρική και πολιτισμικός χρόνος
Στους Δειπνοσοφιστές, ο χρόνος της μαγειρικής διευρύνεται σε πολιτισμικό χρόνο. Τα πιάτα ανακαλούν έργα μαγείρων, αρτοποιών, ποιητών, κωμικογράφων, ιατρών, διαιτολόγων, και φιλοσόφων. Η παρασκευή και η κατανάλωση είναι αδιαχώριστες από το παράθεμα και τη μνήμη. Το φαγητό δεν ανήκει απλώς στο παρόν· συμπυκνώνει τον χρόνο, συσσωρεύοντας αιώνες γύρω από το τραπέζι.
Κοινωνικός χρόνος
Η μαγειρική δημιουργεί κοινό χρόνο. Τα γεύματα ετοιμάζονται για άλλους, συχνά πολύ πριν καταναλωθούν. Επομένως, ο χρόνος της μαγειρικής δαπανάται εκ των προτέρων για άλλους, αποκτά νόημα μόνο μέσα από τη σχέση μαζί τους και προβάλλει το παρόν σε μια μελλοντική στιγμή συνάθροισης.
Σχόλη
Οι Δειπνοσοφιστές δεν διαθέτουν αφηγηματική ροή που οδηγεί προς μια τελική λύση. Πρόκειται για ένα εγκυκλοπαιδικό έργο που αναπτύσσεται εντός ενός απλού πλαισίου — λόγιοι που δειπνούν μαζί — το οποίο λειτουργεί κυρίως ως αφορμή για μακρές συζητήσεις που δεν καταλήγουν κάπου. Ο χρόνος διαστέλλεται επειδή η λόγια σχόλη το επιτρέπει, αντικατοπτρίζοντας την ελίτ συμποσιακή κουλτούρα, όπου ο χρόνος είναι πολυτέλεια: κάτι που γεύεται κανείς και παρατείνεται μέσω της μάθησης. Υπό αυτή την έννοια, οι Δειπνοσοφιστές συνιστούν μια ελληνόγλωσση εκδοχή του ρωμαϊκού otium, της ουσιαστικής σχόλης. Εδώ, ο χρόνος διευρύνεται για να χωρέσει τη μνήμη και παραμένει απρόσβλητος από το negotium («μη-σχόλη»: εργασία, απασχόληση, πολιτική, δημόσια καθήκοντα κ.ά.).
Επιπλέον, οι εκτενείς κατάλογοι εδεσμάτων αντανακλούν τον χρόνο που απαιτεί η παρασκευή τους. Η υπερβολή των περιγραφών αντανακλά τη γαστρονομική υπερβολή. Το otium επιμηκύνεται μέσω της προσμονής· η ίδια η καθυστέρηση καθίσταται παραγωγική και πολιτισμικά αναγνώσιμη.
Στη ρωμαϊκή ιδεολογία, το otium συχνά χωροθετείται σε επαύλεις, κήπους και συμποσιακά περιβάλλοντα. Ο Αθηναίος μεταφέρει αυτό το χωρικό otium στο κείμενο. Το συμπόσιο εκτυλίσσεται ως λογοτεχνικός χώρος, όπου ο χρόνος- όπως και το φαγητό- προετοιμάζεται αργά, προσφέρεται γενναιόδωρα και καταναλώνεται χωρίς βιασύνη.
Ρωμαϊκό παρόν, κλασική αυθεντία
Ο Αθηναίος κατάγεται από την Ναύκρατι της Αιγύπτου, πόλη ελληνιστική, αλλά όταν γράφει τους Δειπνοσοφιστές ζει στη Ρώμη. Εντούτοις, το χρονικό του βλέμμα παραμένει επίμονα ελληνικό και στραμμένο προς τα πίσω. Η αυθεντία εδράζεται στο αρχαϊκό και κλασικό παρελθόν. Το παρόν λειτουργεί κυρίως ως πλαίσιο φιλοξενίας, ενώ η γνώση πηγάζει από προηγούμενους αιώνες. Έτσι, ο χρόνος κινείται προς τα πίσω ως προς το κύρος, ακόμη κι αν κινείται προς τα εμπρός στην αφήγηση.
Leave a Reply